دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی کاشان

5:20:22 PM 1398 / 06 / 28
 

هنرهای سنتی

 زری بافی

 اما اینکه زری بافی چیست؟ در جلد دوم فرهنگ دکتر معین آمدهاست: زری یعنی پارچه‌ی ساخته شده از زر (طلا). پارچه‌ای که پودهای آن از طلا است. زربفت. زری یا زربفت پارچه ای ظریف و بسیار گران بهاست که چله یا تار آن از ابریشمخالص است و پودهای آن ابریشم رنگی و یکی از پودها، نخ گلابتون است که می تواند زرینیا سیمین باشد.
در مورد تاریخچه زری بافی باید گفت که بافت‌ پارچه‌هایی‌ که‌درمتن‌ و نقوش‌ آنها، نخهای‌ گلابتون ‌به‌ کار گرفته‌ شده‌ بنا به‌ روایات‌ تاریخی‌به‌ دو هزار سال‌ پیش‌ می‌رسد. هردودت‌ مورخ‌ مشهور یونانی‌ نوشته‌ است‌ : رومیان‌به‌ خاطر زیبائی‌ و اشتهار زربفت‌های‌ سنتی‌ ایران‌ همه‌ ساله‌ مبالغ‌ هنگفتی‌می‌پرداختند. فیلوسترات‌ نیز گفته‌ است‌ : اشکانیان‌، خانه‌ های‌ خود را باپرده‌های‌زری‌ یراق‌ دار که‌ از پولکهای‌ نقره‌ و نقوش‌ زرین‌ ، تزئین‌ شده‌ بودمی‌ آراستند. بدون شک بافتن پارچه‌های زربفت، مانند قالی و گلیم از زمان هخامنشیاندر ایران مرسوم بوده است زیرا در بسیاری از نقوش برجسته تخت جمشید، شوش و حتیپاسارگاد، نقوشی در حاشیه های لباس شاهنشاهان و درباریان به چشم می خورد که حاکی ازاین است که لباس آنها از پارچه های زربفت بوده،به علاوه در حاشیه لباده و حاشیهآستین‌ها و یقه لباس، قطعاتی از طلای ناب به شکل شیر، مرغ، ستاره با گل پنج‌پر و یانقوش هندسی مانند مثلث و غیره می‌دوختند و بسیاری از این قطعات طلا، امروزه در موزهایران باستان و موزه های دیگر دنیا موجود است که متعلق به عهد هخامنشی می‌باشد. ازدوره ساسانیان نیز در کلیساها و موزه‌های خارج از ایران، نمونه‌ای متعدد زری موجوداست. زیرا زری‌های دوره ساسانیان به قدری مورد توجه بود، که از تمام نقاط دنیاخواستار آن بودند و وقتی کسی به ایران مسافرت می‌کرد، بهترین هدیه ای که می توانستبه میهن خود ببرد یک قطعه زری بود و به این طریق مثلاً باقی مانده‌های صلیب مسیح راصلیبیون در زری‌های ایرانی می‌پیچیدند و به همراه خود به اروپا می‌بردند. از قرون‌چهارم‌ میلادی‌ ،قطعاتی‌ اززربفت‌های ایرانی‌ در موزه‌ لیون‌ فرانسه‌، موزه‌هایلندن‌، واشنگتن‌، ارمیتاژ و... نگهداری‌ می‌شود و نمودار عظمت‌ و اعتبار این‌ هنرسنتی‌ درایران‌ کهن‌ است‌. فن زری بافی در دوران صفویه به منتهای کمال خود رسید. بهحقیقت باید گفت دوران صفویان، اوج شکوه و بلندی هنر و تمدن ایرانیان بوده است که پساز اسلام مانند آن دیده و شنیده نشده است. آنان دوباره نام ایران را در اندیشه‌‌هازنده کردند. پارچه‌هایی که در دوران شاه عباس بافته می‌شد، در همه‌ی تاریخ مانندندارد. شاه عباس در اصفهان کارگاهی بهنام کارگاه شاهی ساخته و از هنرمندان زری‌بافمی‌خواهد تا در آنجا کار کنند. این کارگاه به شکل انحصاری برای دربار شاهیپارچه‌های بسیار نفیس می‌بافت و نام آن شهره‌ ی آفاق گشته بود. از این دوران همنمونه‌های بسیاری باقی مانده که حتی امروز، دیگر کسی نمی‌داند که آن استادانزبردست، این پارچه‌‌ها را بافته‌اند!! با سقوط صفویان به دست افغانها، چراغ هنرایران هم رو به خاموشی گرایید. افشاریه و زندیه و قاجاریان هم هیچ کاری برای نجاتآن انجام ندادند.

در دوران پهلوی دیگر کسی خبری از بافت پارچه‌های زربفت ومخملین و گرانبها نداشت. تنها برخی خانواده‌ها پنهانی در خانه خود پارچه‌هایی بافتهو پس از کهنه کردن آن به نام پارچه عتیقه، به قیمت گزاف آن را می‌فروختند... کاشانیکی از شهرهایی بود که از آغاز در بافت پارچه‌های گوناگون شهره بود. استاد محمد خاننقشبند این هنر را دوباره زنده می کند و فرزندانش راه پدر را ادامه می‌دهند. دردوران پهلوی به دلیل نیاز دربار برای لباسهای زربفت چه برای پوشش و چه برای هدیهدادن، بار دیگر بافت پارچه‌های زرباف رونق گسترده‌ای گرفت به ویژه در زمانتاج‌گذاری که لباس‌های دربار باید از این پارچه‌های بافته می‌شد..... . باورودماشین های بافندگی و آسان شدن فن بافت در اوایل دوره پهلوی، این هنر تقریباً به جزدر چند زیرزمین خانه های سنتی کاشان، یزد و اصفهان، در جای دیگری وجود نداشت. تااینکه خبر بافت پارچه‌های زربفت در کاشان به گوش رضاشاه می‌رسد و همزمان با گشایشمدرسه صنایع مستظرفه قدیم یکی از استادان بزرگ این رشته به نام محمد طریقی از کاشانبه تهران منتقل شد و این رشته رو به نابودی را در شرایط سخت گسترش داد و شاگردانبسیاری تربیت کرد، تاجایی که در سال 1352 در تهران اساتید متخصص در رشته بافت زری ومخمل به بیش از هفتاد نفر رسیده بودند. اما اکنون استادانی کمتر از تعداد انگشتاندست در این رشته فعالیت دارند.

پس از انقلاب چون کسی نیازی به این لباس‌هانداشت کم کم بافت آنها محدود شد و حتی صادرات آن هم قطع گردید. بسیاری از استادانرفته رفته بازنشسته شده و بسیاری هم چهره در خاک پنهان کردند. بسیاری از دستگاه‌هایبافت، دیگر بافنده‌ای ندارد و دیر یا زود می‌شنویم که این هنر ارزشمند و باشکوهایران، پس از قرنها برای همیشه نابود گشت و تنها باید در موزه‌های کشورهای غربینمونه‌های آن را ببینیم اکنون‌ تنها در کارگاه‌ زری‌بافی‌ سازمان‌ میراث‌ فرهنگی‌کشور در تهران‌ و هنرستان‌ هنرهای‌ زیبای‌ اصفهان‌ و میراث‌ فرهنگی‌ کاشان‌،نمونه‌هایی ‌از انواع‌ زری‌ و مخمل‌ بافته‌ می‌شود.

کاشان شهری است که از قدیمالایام هنر نساجی آن شهره آفاق بوده و زمانی در این شهر بیش از چهل نوع پارچه مختلفبافته می شده است. امروزه از آن همه تنوع فقط می توان چندتایی (و از جمله زری بافی) را در کارگاهی به نام مرکز هنرهای سنتی کاشان واقع در خیابان غیاث الدین جمشید و درکنار برج و باروی هزار ساله شهر مشاهده نمود.

 مخمل باقی

مخمل نوعی پارچه نخی یا ابریشمی است که یک روی آن صاف و رویدیگر آن دارای پرزهای لطیف و نزدیک به هم و پرزها به یک سو خوابیده است. بعبارتساده تر مخمل نوعی جامه پرزدار است.آغاز پیدایش مخمل را می توان به قرون اولیهاسلامی نسبت داد. در دوران آل بویه و سلجوقی بعد از افت و رکود زری بافی، بافندگانکاشانی جهت تجلید کتاب آسمانی قرآن در صدد برآمدند تا پارچه ای با ارزش و در خورشان این کتاب اختراع نمایند تا بوسیله آن قرآن را جلد و محفوظ دارند و از آن زمانپارچه مخمل ایجاد گردید.

در زمان صفویان مخمل نیز در کنار دیگر صنایع نساجی بیش از پیششکوفا گردید و پیشرفتهای چشمگیری در نوع بافت و رنگ آمیزی و طرح و نقشه آن بوجودآمد. از آنجایی که پارچه مخمل دارای انواع مختلف بوده و به لحاظ طرح و نقشه بسیارمتنوع می باشد، لذا با گسترش این هنر در جامعه از مخمل جهت لباس عروس، روتختی،سجاده، کت و عبا، پرده و رویه مبل و صندلی استفاده گردید. در زمان صفویه مخملهایمنقوش بسیار با ارزش و گرانبهایی تولید گردید که بیشتر آنها بعنوان هدایای پادشاهانصفویه برای پادشاهان اروپا فرستاده می شد.

با تاسیس شرکت مخمل و حریر در کاشان کارگاههای مخمل بافی یکی پساز دیگری تعطیل گردید و این هنر نیز با رکودی چند ساله مواجه گردید تا اینکه در سال1371 یک دستگاه مخمل دستی و سنتی به همت اداره میراث فرهنگی راه اندازی شد و مخملجانی دوباره گرفت. در حال حاضر 2 دستگاه مخمل بافی در مرکز هنرهای سنتی مشغول بهفعالیت می باشد. یک دستگاه مخمل بافی ساده و یک دستگاه مخمل نقش برجسته می باشد.

 شعربافی

شعربافی بواقع همان پارچه بافی است که جولائی نیز گفته می شوددر فرهنگ فارسی شعر به معنای موی انسان و یا حیوان می باشد و به بافنده این کارموباف یا موتاب گفته می شود. اگر بخواهیم تاریخ شعر بافی که همان پارچه بافی است رادنبال کنیم باید گفت از آن زمان که انسان سعی کرد تا خود را از آسیب سرما و گرمامحفوظ دارد و نیاز به تن پوش را احساس نمود، ابتدا با نی ، استخوان حیوانات ، تیغماهی ، سوزن و از الیاف گیاهی ، نخ مورد نیاز خود را تهیه و از برگ و پوست درختان وحیوانات پوششی برای خود فراهم نمود روند تکاملی به تدریج ادامه یافت و بشرتوانست بهوسایل و ابزار جدیدی دست یابد و از همان زمان پایه صنعت نساجی و پارچه بافی گذاردهشد. تاریخ دقیق اولین دستگاه بافندگی معلوم نیست ، شاید بتوان گفت هنر پارچهبافی در ایران قدمت چند ساله دارد .در حال حاضر حدود 50 دستگاه شعر بافی در محله هاو کارگاههای قدیمی شهر کاشان فعال می باشند.
مواد اولیه این دستگاهها ، ابریشمطبیعی می باشد که نوسان قیمت ابریشم در طول سال به کم و زیاد شدن تعداد دستگاههاکمک می کند.
پارچه های شعربافی که در خود شهر و کارگاههای خصوصی تولید می شود ،بیشتر به مناطق غرب و کردنشین کشور فرستاده می شود و ابعاد مختلفی دارد بعنوان مثالکارهای معروف به:
- 2
ذرع حدوداً 2 متر بصورت مربع
- 7 چارک 175 سانتیمتربصورت مربع
- ذرع و نیم 5/1 متر بصورت مربع
ولی پارچه های تولید شده در اینمرکز را بیشتر توریستها بعنوان روسری و شال گردن و برای روی میز و مبل خریداری میکنند . در حال حاضر یک دستگاه شعر بافی در مرکز هنر های سنتی مشغول بکار می باشد.

 سفالگری

صنعت و هنر سفالگری جزء اولین صنایع است که بشر به آن دست پیداکرده که بر می گردد به نیازی که انسانهای اولیه به آن پیدا کرده اند و در دوره هایمختلف با رشد فرهنگ و تمدن بشری کاملتر و ظریفتر شده است.
این صنعت در کاشانبرمی گردد به تمدن سیلک که قدمتی بیش از هفت هزار سال دارد و یکی از قدیمی ترینتمدنهای بشری بشمار می رود . مردم ساکن در این منطقه در آن دوران از فرهنگ و شعوربالائی نسبت به دیگر ساکنان در مناطق مختلف دنیا برخوردار بوده اند و درکاوشهایباستانشناسی که در این منطقه به عمل آمده است می توان به این اثبات رسید.
کهنترین چرخ سفالگری که در دنیا کشف شده در منطقه باستانی سیلک بوده است که ساکنین اینمنطقه با خاصیت گریز از مرکز این چرخ را اختراع کرده و بدست ساختهای خود سرعت وظرافت زیادی بخشیدند.
این صنعت از آن دوره که قید شد در کاشان تا ظهور اسلامادامه داشت که مذهب تاثیر بسیار زیادی بر هنر این مرزو بوم گذاشته است . در آندوران برای تزئین بناها و عمارت سلطنتی از آجرهای لعابدار منقوش استفاده می کردهاند . در کنار صنعت سفال صنعتی ابداع شد به نام صنعت' کاشی' سازی که بعلت تولیدانبوه و کیفیت این مصنوع سفالی از نام شهر کاشان به گفته مورخین نامگذاری شد به نامکاشی که نوع معروف آن زبانزد خاص و عام است . کاشی و سفالهای زرین فام کاشان مربوطبه دو خانواده به نامهای خاندان ابوطاهر و ابوزید کاشانی می باشد.

از کارهای مهم آنها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • محراب زرین فام مسجد میرعماد کاشان با تاریخ و کتیبه که درموزه ایرانی برلین نگهداری می شود.
  • محراب زیارت حضرت معصومه و کتیبه زرینفام مرقد مطهر ایشان.
  •  محراب بالای سر حضرت امام رضا (ع) که در موزه استانقدس رضوی نگهداری می شود.


و به دلیل اهمیت این وضعیت که منشا آن کاشان بوده استدر سال 80 مدیریت این اداره تصمیم به راه اندازی کارگاه کاشی سازی و سفالگری گرفت ومرکز هنرهای سنتی شروع به کار کرد . و هم اکنون دارای دو دستگاه چرخ سفالگری و یککوره پخت سفال بوده که مشغول فعالیت می باشند ، هست و یک کارگاه بزرگ تولیدی سفال وسرامیک که در مجاورت مرکز هنرهای سنتی توسط مدیریت میراث فرهنگی در حال راه اندازیمی باشد.

 زیلوبافی

زیلو نوعی فرش یا زیر انداز شبیه به گلیم است که با نخ و پنبه ورنگهای مختلف بافته می شود. زیلو بافی در ایران دارای قدمتی بسیار است و می توانپیدایش آنرا به قرون اولیه اسلامی نسبت داد. مسلمانان سعی نمودند تا جهت فرش نمودنمساجد خود از زیلو استفاده نمایند و بدین جهت زیلو بافی رونق و پیشرفت چشمگیرییافت. مهم ترین مرکز زیلو بافی در ایران میبد یزد می باشد و به تدریج توسط استادکاران این حرفه به کاشان آورده شد و کاشانیان با ذوق و استعدادی که در بافت این زیرانداز از خود نشان دادند توانستند زیلوهائی در طرح و رنگهای زیبا و متنوعی ببافند.

زیلو دو نوع می باشد :1 - زیلو مسجدی 2- زیلوی تجارتی یا خانگی

-1 زیلوی مسجدی

که برای مساجد و تکیه ها استفاده می شده که نقوش و رنگهای مشخصیداشته است و در حاشیه های آن نیز خط بافته می شده و نام واقف و نام بافنده در آنذکر می شده است.

-2 زیلوی تجارتی یا خانگی

که آن هم برای استفاده در منازل بوده و رنگ آمیزی و نقش های خاصخود را داراست . زیلو همانند دیگر دست بافته های سنتی دارای طرح و نقشه ای خاص میباشد که بافنده باید بصورت حفظی آنرا ببافد . نقوش مورد استفاده در زیلو زائیده ذهنخلاق با فندگان آنست که از در هم آمیختن اشکال هندسی ایجاد شده است . و از مهم تریننقشه های زیلو بافی می توان به نقش با فتوک- گچ کینه - والنگ- گره - بند رومی- زنجیروک - پرته توره و هشت پر اشاره کرد. ابعاد و اندازه های زیلو قابل تغییر بودهو در ابعاد 4×3 ، 5/3×5/2 و 3×2 متر و بصورت سجاده و کناره نیز بافته می شود. متاسفانه زیلو بافی در کاشان منسوخ شده و تنها دو دستگاه در مرکز هنرهای سنتی ادارهمیراث فرهنگی و گردشگری فعال می باشد.