دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی کاشان

5:18:30 AM 1398 / 05 / 01
 

محرم در فرهنگ مردم کاشان

بنا بر مدارک و منابع و ماخذ، دوستداری اهل بیت (ع) ونیز علاقه به «آل عصمت و طهارت» در کاشان به اواخر قرن اول هجری قمری بر می گردد که بارزترین شواهد آن را می توان در اجرای مراسم سوگواری و نیز نماد و نشانه هایمتعدد عزاداری پیدا کرد. مردم کاشان در قالب دستجات عزاداری در ماه محرم با تشکیلمجالس عزاداری هفتگی تحت عنوان مجالس «فوق العاده» به استقبال محرم می روند. ازنیمه دوم ذیحجه دستجات عزاداری خیابان ها، معابر و کوچه های هر محله را با نصب پرچمهای مشکی، سبز، قرمز آذین بندی می کنند. در طول این مدت اکثر دستجات به چاپ وانتشار اعلامیه مبنی بر زمان، مکان و مدت عزاداری و همچنین تعیین روز سوگواری دربازار شهر می پردازند. غبار روبی و سیاه پوش نمودن حسینیه ها، تکایا و مساجد باپرچم های سیاه، پخش پرده ها و کتیبه ها چند روزی قبل از ماه انجام می گیرد. به طورکلی در کاشان مجالس عزاداری از شب اول محرم شروع و تا اواخر ماه صفر ادامه می یابدکه اوج برپایی این مجالس از شب اول تا شب شانزدهم محرم است که به شب «شش امام حسین(ع)» معروف می باشد. در طول این شب ها هیات ها در مراکز خود به روضه خوانی وعزاداری پرداخته و اغلب در پایان مراسم با صرف شام از عزاداران پذیرایی می کنند. هردسته عزادار در حسینیه، تکیه، مسجد محله مربوطه به عزاداری می پردازند. برخی ازدستجات که فاقد مرکز یا حسینیه هستند در منازل شخصی افرادی که برای کسب ثواب، خانهخود را به حسینیه یا تکیه تبدیل می کنند، به سوگ می نشینند.

دسته های عزاداریکه تعداد آنها به بیش از سیصد دسته می رسد در قالب دسته های سینه زنی و زنجیر زنیبا نام یکی از ائمه (ع) و چهارده معصوم (ع) شکل گرفته اند که خود را غلام، و ائمهرا که هیات خود را به آن منسوب می دهند «ارباب» خود خطاب می کنند. هر کدام از اینهیات ها دارای تشکیلات هیات امنا یا هیات ریسه، رییس، ناظم، میان دار و .....است. مسئله قابل توجه دیگر تقسیم کار در بین اعضا یک دسته است. صندوق دار (حساب دار) برقی، تاسیساتی، قهوه چی (چای ریز) چای بده، آشپز، سفره بده، (مسئول وسایل صوتی) ودیگبر (فردی که در گذشته دیگ های آشپزی هیات را به نقاط دیگری می برد) و غیره ازجمله وظایفی است که افراد عهده دار می شوند و افرادی هم که قادر به انجام کاراجرایی نیستند با کمک مالی و نذورات در اداره هیات خود سهیم می شوند.

به هر حالگروهی از دسته های عزادار نمادها و نشانه هائی را در اختیار داشتند که اغلب به آنشناخته می شدند. علم، کتل، توغ جریده یا جریته، شش گوشه، نهر علقمه، شط فرات و نخلاز جمله نماد هایی هستند که در پیشاپیش هیات عزادار نشان می شدند.

بنا بر سنتیدیرینه و نوبت از پیش تعیین شده تقریبا تمام دسته های عزاداری در یکی از روزهای دههاول ماه محرم با تشریفات و برنامه ریزی قبلی به بازار شهر رفته به عزاداری میپردازند. که رفتن دسته عزاداری به بازار با همیاری و کمک چند دسته همجوار که حالترقابتی در بین آنها نباشد صورت می پذیرد. معمولا رسم بر این است که شب قبل از روزبازار هیات ها در پی دعوت به حسینیه هیات کمک خواه رفته تا بتوانند 1 روز بازار باآن همنوا و هماهنگ شوند که در پایان مراسم شب و نیز مراسم عزاداری روز بازار با شامو ناهار از عزاداران پذیرایی می شود. ورود دسته ها به بازار از سمت دروازه دولت وبازار مسگرها و سمت پا نخل و بازار گذرنو است که پس از طی کردن بازار و بازارچه هادر تیمچه (امین الدوله) مراسم را ختم می نمایند.

اولین دسته عزاداری که بهبازار می رود، دسته ای است به نام «چاووش عزا» که در آخر ین روز ذیحجه یعنی یک روزقبل از شروع ماه محرم به بازار شهر می آید و مردم را از فرا رسیدن ماه محرم مطلعساخته و نیز کسبه ها و بازار را از جهت استقبال از هیات دستجات عزادار آماده میکند. اکثر اعضا این هیات مداحان اهل بیت (ع) هستند که هر کدام در مسیر راه اشعاریرا در رثای امام حسین (ع) و واقعه عاشورا می خوانند. در پیشاپیش آن پیرمرد سالخوردهای که پیراهن ، قبا، عبا و کلاه مشکی به تن می کند و بیرق «سیاه به دوش می گیرد ایناشعار را می خواند:

چاووش حزن غم از بیابان کربلا شد قاصد عزای شهیدان کربلا

این ماه منع آب رندان گشته شیعیان از ظلم اهل کوفه به مهمان کربلا

و کمی عقب تر عزاداران مرثیه خوان، این بیت شعر را قرایت میکنند:

محرم شد محفل به روی ناقه ها بسته همه اسباب ماتم را به سویکربلا بسته

این دسته عزا مربوط به محله پشت مشهد کاشان است، از سمت بازارمسگرها وارد شده در تیمچه امین الدوله مراسم خود را ختم می کنند.

سقاها گروهدیگری از عزاداران هستند که در طول دهه اول ماه محرم بابستن لنگی به کمر و انداختنمشک سقائی به دوش و جام های فلزی به دست در بازار شهر بین عزاداران ظاهر می شوند وبه سقایی میپردازند.

تشرف به مسلک سقایی در سنین نوجوانی بر اساس نیت پدر ومادر مبنی بر این که فرزندشان همیشه سالم و تندرست بماند طی مراسمی به تشریفات خاصانجام می گرفته است که شرح آن از حوصله این بحث خارج است. البته در کاشان چهار دستهعزاداری به نام دسته ی سقاها از روز اول تا چهارم محرم به بازار شهر می آیند که ذکرمخصوص آنها دو بیت ذیل است:

ماه عزای خسرو لب تشنگان شد                  بانک مصیبت بر زمینو آسمان شد

چون خسرو لب تشنگان عزم سفر کرد            یکباره اندر راه جانانترک سفر کرد

 دسته های دیگر هم در هنگام ورود به بازار ا شعار خاص خود را میخوانند.